De architectuur van Innsbruck ontdekken

De veelzijdigheid van de hoofdstad van Tirol is en blijft indrukwekkend: Innsbruck is op een compact oppervlak tegelijkertijd een sport-, universiteits-, cultuur-, toerisme- en Alpenstad – kortom:„alpin-urban.“ Dit alles wordt mogelijk gemaakt, gedragen en gekenmerkt door de architectuur: van een middeleeuwse oude binnenstad via barokke kastelen en kerken, bijzondere sportfaciliteiten, infrastructuurconcepten, universiteitsgebouwen, winkelcentra, openbare gebouwen en woongebouwen tot hybride constructies en nieuwe pleinontwerpen – er is hier van alles te zien.
Het loont de moeite om de architectuur in de stad eens nader te bekijken en zo unieke ruimtes te ontdekken. – Daarvoor is een architectuurrondleiding onder leiding van gecertificeerde gidsen een aanrader.

Toen ik enkele jaren geleden mijn opleiding tot Austriaguide bij het WIFI volgde, leerde ik de architecte Shirley Pogorelcnik kennen als docent. Bij haar ‘studeerde’ ik de werken van Lois Welzenbacher, Franz Baumann, Zaha Hadid en vele anderen. Inmiddels is ze een dierbare collega geworden: we geven allebei rondleidingen met verschillende thema’s voor Per Pedes stadsrondleidingen.

Het ligt voor de hand dat Shirley architectuurrondleidingen verzorgt, en ik ben blij dat ik in juni 2026 mee mag op zo’n rondleiding. Van tevoren word ik ‘gewaarschuwd’: een architectuurrondleiding duurt vaak twee tot drie uur, en bij een geïnteresseerd publiek soms wel vier. Ik vind dat nogal ambitieus, maar ik bereid me erop voor. Na iets meer dan vier uur zijn mijn benen moe en is mijn concentratievermogen op, maar ik heb dan ook een van de beste (lees: meest professionele en charmantste) rondleidingen achter de rug die ik ooit heb mogen meemaken.

Shirley begint haar inleiding met een terugblik: in het interbellum kende Innsbruck een zeer creatieve periode – ook op architectonisch gebied. Een kort tijdsbestek, want na de Tweede Wereldoorlog moest de stad snel weer worden opgebouwd. – Er waren nauwelijks nog middelen, tijd en gevoel voor goede architectuur beschikbaar.

De faculteit Architectuur van de Universiteit van Innsbruck werd in 1969 opgericht; daarvoor moest men deze studierichting in München, Wenen of Graz volgen. In 1983 begon Shirley haar studie aan de faculteit voor architectuur, samen met 70 mannelijke eerstejaarsstudenten en nog eens zes vrouwelijke eerstejaarsstudenten. Innsbruck is sindsdien veranderd van een zeer conservatieve stad in een levendige en open stad met een hoge levenskwaliteit.

Moderne architectuur deed eind jaren negentig zijn intrede in Innsbruck, politiek mogelijk gemaakt door de toenmalige burgemeester DDr. Herwig van Staa (1994–2002 burgemeester van Innsbruck, 2002–2008 gouverneur van Tirol) en zijn opvolgster Hilde Zach (2002–2010 burgemeester van Innsbruck). Shirley vindt dat de moderne architectuur inmiddels goed in de stad is geïntegreerd, ook in het historische centrum. Dit wordt op zijn beurt mogelijk gemaakt door een zeer open monumentenzorginstantie, zegt ze verder, die ook nieuwbouw in het stadscentrum toestaat.

De studie architectuur is inmiddels zoiets als een „lifestyle“-studie geworden – bijzonder populair en aan de universiteit van Innsbruck gericht op ontwerpen. Dat blijkt duidelijk uit de honderden eerstejaarsstudenten die zich elk jaar inschrijven, waarbij het aandeel vrouwen zich positief heeft ontwikkeld. Shirley wijst hier echter op een precaire situatie: in Innsbruck zijn er tegenwoordig waarschijnlijk meer opgeleide architecten dan metselaars.

Verder gaat ze in op actuele brandhaarden zoals de explosief stijgende vastgoedprijzen in Tirol en betaalbare huisvesting, evenals op de daarmee gepaard gaande politieke uitdagingen, die in Innsbruck bijvoorbeeld al tot bouwstop hebben geleid.

Al bij de inleiding merk je dat hier een professional aan het woord is, die niet alleen als architect werkt, maar zelf ook aan talrijke wedstrijden en aanbestedingen heeft deelgenomen; die deze processen evenals boeiende details van de lokale politiek kent en niet in de laatste plaats al vele jaren in deze stad woont.

We gaan van start! Deze rondleiding begint in Mariahilf – wat nogal ongebruikelijk is. We steken dus de Innbrug over naar de oude binnenstad en lopen verder naar de Rennweg. Onderweg krijgen we informatie over de renovatie en herinrichting van de brug door Rainer Köberl, over het kruisbeeld van Rudi Wach, over de nieuwe bestrating in de oude binnenstad en over de geschiedenis.

Innsbruck is een stad waar alles dichtbij is, maar tijdens een rondleiding leg je toch een paar meter af; daar staat tegenover dat je ook veel te zien krijgt. Het zou te ver voeren om alle haltes te beschrijven, daarom vind je hier slechts beknopte informatie. Meer kom je te weten tijdens een architectuurrondleiding.

Het in 2018 geopende Konzerthaus is de nieuwe thuisbasis van het Tiroler Symfonieorkest Innsbruck. In het gebouw van architect Erich Strolz zijn in totaal tien verschillende muziekinstellingen ondergebracht op een oppervlakte van meer dan 6000 vierkante meter, waaronder het conservatorium en de Kammerspiele. Een oorspronkelijk geplande houten gevel bleek in de buurt van de Hofkirche en de Hofburg niet passend en werd vervangen door een donkere keramische gevel. Shirley beschouwt het Haus der Musik als een rationeel gebouw met een enorm volume. Er moet nog een wedstrijd worden uitgeschreven voor de inrichting van het plein.

Meer informatie: blogartikel „Klangkörper neu: Haus der Musik“ van Christian Weittenhiller (2018)

Bij het dalstation van de Innsbrucker Nordkettenbahnen, aan de Congress, gaat Shirley in op het werk van Zaha Hadid (1950–2016): de Bergisel-schans en de Hungerburgbahn. De schans is de enige bezienswaardigheid die we alleen van een afstand kunnen bekijken. Voor alle projecten heeft onze gids een uitgebreide map met plattegronden, visualisaties en nog veel meer bij zich.

Hadid streefde in haar werk naar een„herordening van de ruimte“. Haar vaak complexe architecturale taal bracht ze samen met haar zakenpartner Patrick Schumacher (2004–2013 hoogleraar aan de Universiteit van Innsbruck, faculteit Architectuur) en grote teams in de praktijk.

Shirley is enthousiast over de Bergisel-schans (2002): „Het bouwwerk staat daar als een sculptuur: er kan niets meer aan worden weggehaald, maar er hoeft ook niets aan te worden toegevoegd. Een krachtige vorm.“

De stations van de Hungerburgbahn (2007) hebben aanzienlijk complexere vormen, geïnspireerd door bewegend gletsjerijs. Het ‘schaal-schaduw’-principe bestaat uit melkachtige glazen daken, die het stromende gletsjerijs symboliseren, en betonnen sokkels die op strategische punten elegant met elkaar zijn gecombineerd. Hier werden de grenzen van wat (toen) technisch haalbaar was verkend; ongeveer 1200 unieke glazen panelen illustreren dit op voorbeeldige wijze. Het project werd gerealiseerd als publiek-privaat partnerschap en als onderdeel van het stedelijk vervoersconcept.

Toen in de jaren negentig een kazerne uit het stadscentrum werd verplaatst, kwam er een groot terrein vrij waarvoor tal van ideeën bestonden. Een professor van de universiteit, Manfried Gantner, stelde iets baanbrekends voor: deze toplocatie inzetten voor onderwijs. Het voorstel werd aangenomen en legde de basis voor het tot nu toe modernste universiteitsgebouw van Oostenrijk: de Faculteit Sociale en Economische Wetenschappen van de Leopold-Franzens-Universität werd Henke Schreieck Architekten ontworpen en in 1998 voltooid. We bekijken het gebouw van buitenaf en de entree van binnenuit. Shirley wijst ons op de bewust aangebrachte contrasten tussen licht en donker of beton en hout, evenals op de kunst in het gebouw van Franziska en Lois Weinberger.

Via de basisschool Innere Stadt en het Ferdinandeum, dat momenteel wordt verbouwd (Marte.Marte Architekten), komen we bij de BTV Stadtforum.

De Bank für Tirol und Vorarlberg (tegenwoordig „BTV Vier Länder Bank“) werd in 1904 opgericht; het hoofdkantoor was altijd gevestigd aan de „ Gilmstraße “ in Innsbruck. Na 100 jaar moest er op deze plek een nieuw gebouw verrijzen. Hiervoor werd een wedstrijd uitgeschreven, waarbij 72 ontwerpen werden ingediend. Shirley vertelt ongewone en spannende details: er werd wel een winnaar gekozen, maar deze kreeg geen prijsgeld, omdat geen van de ontwerpen als optimale oplossing werd beschouwd. Daarop kreeg de kunstenaar-architect Heinz Tesar direct de opdracht. De moderne classicist creëerde een bank die van buitenaf waardestabiliteit uitstraalt en gesloten overkomt, maar zich van binnen wijd openstelt. We zijn er op een doordeweekse dag en lopen de grote hal binnen, die zich over vier verdiepingen naar boven toe opent. Particuliere klanten worden op de vierde verdieping ontvangen ophet „dorpsplein“, vanwaar ze een uniek uitzicht hebben op de Nordkette. De bank heeft hier bovendien Innsitu bovendien een hedendaagse fotogalerij en Tonhalle een eigen concertzaal die volledig met bamboe is bekleed. Het gehele voorplein is Valser Quarzit aangelegd, een steensoort die een unieke textielachtige structuur creëert.

Sinds april 2026 is het nieuwe Bozner-plein voltooid. Vroeger was het door de straten en parkeerplaatsen een „plein binnen een plein”, zoals Shirley uitlegt. Dankzij een nieuw verkeersconcept is er een groot open terrein ontstaan. Het ingenieursbureau EGKK Landschaftsarchitektur uit Wenen heeft hier een plein gerealiseerd volgens het ‘sponzenstad’-principe, dat samen met meer dan 30 bomen voor een aangename sfeer moet zorgen en bij hitte voor aanzienlijke verkoeling. Ruime, mooie zitgelegenheden maken het mogelijk om er te verblijven zonder dat je iets hoeft te consumeren. Horecagelegenheden met nieuwe terrasjes bieden echter ook daarvoor een aantrekkelijk aanbod. De Bozner Platz verbindt het station met het stadscentrum en vormt zo een „toegangspoort“ tot het centrum.

Vlakbij is het nieuwe RAIQA, is sinds het voorjaar van 2026 ook geopend. Ik heb de passage al bekeken, maar in het gebouw ben ik nog nooit geweest. Tijdens de architectuurrondleiding maken we een korte tussenstop en ik ben onder de indruk van dit bijzondere hybride gebouw dat bestaat uit een bank, kantoren, een hotel, winkels, horeca en een kunstruimte. Het oude skelet van gewapend beton is door het Weense architectenbureau Pichler & Traupmann behouden en in de nieuwbouw geïntegreerd. We gaan naar de negende verdieping en genieten vanaf het terras van het uitzicht over de stad.

Meer informatie: blogartikel „Het nieuwe RAIQA: winkelen, drankjes, kunst & meer“ van Elisabeth de Koekkoek (2026)

We komen bij een problematisch en lastig plein: de Eduard-Wallnöfer- of Landhausplatz. Het ligt direct voor het Neue Landhaus, een nazi-gebouw – destijds het Gauleiterhuis – en daarvoor staat het bevrijdingsmonument van de Fransen.

De herinrichting, die in 2011 werd voltooid, zou vandaag de dag niet meer op deze manier worden uitgevoerd, omdat het aandeel groen gering is, daar is Shirley van overtuigd. Maar de wedstrijd vond nog plaats vóór het klimaatdebat. De keuze voor het project van Architekturbüro LAAC ontwerp van Kathrin Aste en zijn team was destijds al moedig: het plein wordt bepaald door het centrale bevrijdingsmonument en niet door de omringende gevels. Het staat ingebed in een landschap van beton en zo wordt het verleden zichtbaar gemaakt. 
De vormen werden al snel een paradijs voor skaters; de sporters maken het meest intensief gebruik van het plein. Zodra de bomen hier meer schaduw bieden, zal de verblijfskwaliteit ook voor andere bezoekersgroepen verbeteren.

Tot slot gaan we naar de Maria-Theresien-Straße, die eveneens in het kader van een wedstrijd door AllesWirdGut Architektur is heringericht (voltooid in 2009). Het bus- en tramstation dat hier gevestigd was, is verplaatst en in plaats daarvan is er een wandelboulevard aangelegd. De pronkstraat staat onder monumentenzorg en „herbergt“ toch twee moderne winkelcentra: het Kaufhaus Tyrol en de RathausGalerien.

Een oorspronkelijk joods warenhuis werd na de oorlog een Forum-warenhuis en later een van de eerste grootschalige projecten van de inmiddels failliete vastgoedmagnaat René Benko. Shirley vertelt over een„thriller“ die tot de huidige vormgeving leidde: de sloop van de bestaande bebouwing in de Maria-Theresien-Straße vond plaats na heftige discussies en na bezwaar vanwege een vormfout in de aanvraag voor monumentale bescherming. Vervolgens waren er plannen voor een gebouw dat eruit moest zien als een soort luchtbel. Daarna volgde een ontwerp met een gevel vol gaten – net als kaas. Uiteindelijk kreeg de gerenommeerde architect David Chipperfield de opdracht, en hij slaagde erin een moderne gevel in de historische huizenrij te integreren.

Hier wilde men bewust een signaal afgeven tegen de winkelcentra aan de rand van de stad en het winkelen in het stadscentrum weer mogelijk maken. De RathausGalerien verbinden sinds 2002 het stadhuis met zijn administratieve ruimtes met een winkelcentrum, compleet met horeca en hotel. Op de zevende verdieping biedt het Cafe 360° een prachtig uitzicht. Het ontwerp is van de Franse architect Dominique Perrault.
Hier zijn in totaal 13 kunst-in-de-bouw-projecten gerealiseerd, onder andere van: Daniel Buren (kleurrijke glasramen), Peter Kogler (ontwerp glazen gevel), Rudi Wach (sculptuur Minotaurus).

Van professionals leer je het meest, en van Shirleys architectuurrondleiding heb ik heel veel opgestoken: een nieuwe kijk op gebouwen, pleinen of concepten en – daar houd ik vooral van – boeiende verhalen. Niet alleen ik ben enthousiast, maar de hele groep. Iedereen prijst – terecht! – de schier grenzeloze kennis, de goed onderbouwde uitleg en de al met al vermakelijke opzet van de rondleiding door onze gids. Bedankt, Shirley!

• Architectuurrondleidingen: architecte en Austriaguide DI Shirley Pogorelcnik: [email protected]
• Stadsrondleidingen te voet: klassieke stadsrondleidingen, architectuurrondleidingen, speciale rondleidingen, rondleidingen in kostuums en rondleidingen voor scholen, www.perpedes-tirol.at, [email protected]

Blogartikel „Moet in elke tas – de architectuurgids van Innsbruck” door Susanne Gurschler (2017)

Titelafbeelding: Uitzicht op Innsbruck met de Bergisel-schans, het moderne symbool van de stad (© Innsbruck Tourismus, Tom Bause)